Antalya’nın ev sahipliğinde gerçekleşen Birleşmiş Milletler (BM) İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31), küresel atık krizine ve iklim değişikliğinin en hızlı tetikleyicilerinden biri olan metan gazına karşı kritik mesajlara sahne oldu. Konferans kapsamında düzenlenen "Sıfır Atık, Döngüsellik ve Metan-Liderler Yuvarlak Masa Toplantısı"nda konuşan BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, mevcut atık yönetim politikalarının yetersiz kaldığını belirterek dünyayı "atık önleme" ve "güvenli ekonomi" ekseninde yeni bir döneme geçmeye davet etti.
Emine Erdoğan’ın sıfır atık liderliğine övgü
Konuşmasında Türkiye’nin ev sahipliğindeki zirveyi bir "sıfır atık COP'u" haline getirmesinden duyduğu memnuniyeti dile getiren Guterres, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın eşi ve BM Sıfır Atık Yüksek Düzeyli Şahsiyetler Danışma Kurulu Başkanı Emine Erdoğan’ın çalışmalarına özel bir parantez açtı. Guterres, Emine Erdoğan’ın danışma kurulu başkanlığı da dahil olmak üzere küresel Sıfır Atık hareketine sağladığı kesintisiz liderlik ve metan konusunu COP31 gündemine taşıması nedeniyle teşekkürlerini iletti.
"Dünyamız çöplerin içinde boğuluyor"
Küresel atık bilançosunun ulaştığı korkutucu boyutları çarpıcı verilerle ortaya koyan Guterres, insanlığın her yıl 2 milyar tondan fazla kentsel atık ürettiğini hatırlattı. Her gün 2 bin çöp kamyonunu dolduracak miktarda plastiğin okyanuslara, nehirlere ve göllere karıştığını ifade eden Genel Sekreter, elektronik atıkların da geri dönüşüm hızının 5 katı büyüklüğünde arttığına dikkat çekti.
Milyarlarca insanın hala temel atık toplama hizmetlerinden mahrum olduğunu ve açık alanda yakılan çöplerin çocukların soluduğu havayı zehirlediğini vurgulayan Guterres, gıda israfındaki trajediye de değindi. Yüz milyonlarca insan açlıkla mücadele ederken her gün 1 milyar öğüne denk gelen yiyeceğin çöpe atıldığını belirten Guterres, çöp sahalarında çürüyen gıdaların on yıllar boyunca atmosfere metan salarak küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 8 ila 10'unu oluşturduğunu kaydetti.
Metan sızıntıları ve 54 milyar dolarlık kayıp
İnsan kaynaklı metan emisyonlarının yaklaşık beşte birinin atık ve atık sulardan kaynaklandığını ifade eden Guterres, küresel ısınmayı 1,5 derece ile sınırlamanın en hızlı yolunun metanla mücadeleden geçtiğini söyledi. Fosil yakıt endüstrisinin bu emisyonları düşürecek teknolojiye ve sorumluluğa sahip olmasına rağmen düzenlemelerin ertelendiğini eleştiren Guterres, 2025 yılında yaklaşık 167 milyar metreküp gazın yakıldığını açıkladı. Bu miktarın Afrika kıtasının bir yıllık tüketimine denk geldiğini ve yaklaşık 54 milyar doların adeta duman olup havaya karıştığını belirten BM Genel Sekreteri, fosil yakıt kaynaklı metan emisyonlarının yüzde 30'unun ek bir net maliyet olmadan azaltılabileceğinin altını çizdi.
Uydu teknolojileri sayesinde büyük metan sızıntılarının anlık tespit edilebildiğini hatırlatan Guterres, BM Çevre Programı'nın (UNEP) 2023'ten bu yana 5 binden fazla uyarı yayımladığını ancak bu uyarılara geri dönüş yapan ülke sayısının bir elin parmaklarını geçmediğini söyledi. Gönüllü adımların yetersiz kaldığını vurgulayan Guterres, petrol ve gaz sektörü için ölçüm ve doğrulamaya dayalı küresel bir "sıfıra yakın metan" standardı oluşturulması çağrısında bulundu.
2030 yol haritası ve döngüsel ekonominin getirisi
Sıfır atık uygulamalarının dünyanın farklı noktalarında somut sonuçlar vermeye başladığını belirten Guterres; Japonya'nın gıda atığını yarıdan fazla azalttığını, Durban, Dakka ve Kampala gibi şehirlerde ise organik atıkların kompost, gübre ve hayvan yemine dönüştürülerek yeni istihdam alanları yarattığını aktardı. Döngüsel ekonomiye geçişin 2050 yılına kadar küresel ekonomiye yılda 100 milyar doların üzerinde net kazanç sağlayabileceğini öngören Guterres, "Taahhütlerin devri sona erdi, dünyanın eyleme ihtiyacı var" diyerek 2030 hedeflerini sıraladı:
Küresel gıda israfının yarı yarıya azaltılması,
Açık alanda çöp dökme ve yakma uygulamalarının tamamen sonlandırılması,
Çöp depolama alanları ile atık sulardaki metan gazının yakalanarak değerlendirilmesi,
Üreticilerin sattıkları ürünlerin yaşam döngüsünden sorumlu tutulması ve uzun ömürlü tasarımlara geçilmesi,
Plastik kirliliğini bitirecek bağlayıcı bir küresel anlaşmanın imzalanması,
Şehirlerin geri dönüşüm ve kompost altyapıları için finansman sağlanması.
Zirveye katılan ülkelerden 2035 ve 2042 taahhütleri
Yuvarlak masa toplantısında söz alan ülke temsilcileri ve uluslararası kuruluş yöneticileri de atık yönetimi ve döngüsel ekonomi konusundaki ulusal hedeflerini paylaştı:
İngiltere: İklim Özel Temsilcisi Rachel Kyte, 2042 yılına kadar atık miktarını 2019 seviyelerine oranla yüzde 50 düşürmeyi hedeflediklerini açıkladı.
Cezayir: Çevre ve Yaşam Kalitesi Bakanı Kaouther Krikou, organik atıkların komposta dönüştürülmesi ve biyogazdan enerji üretimi alanlarında 6 binden fazla işletmenin ekonomiye katkı sunduğunu belirtti.
Fas: Enerji ve Maden Bakanı Charafat Afailal, evsel atık artışını en az yüzde 50 azaltmayı ve 2035'e kadar malzeme döngüsellik oranını yüzde 15'e çıkarmayı amaçladıklarını ifade etti.
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE): İklim Değişikliği ve Çevre Bakanı Amna Al Dahak Al Shamsi, tek kullanımlık plastik yasaklarını hatırlatarak metan azaltımı konusunda uluslararası iş birliğine hazır olduklarını vurguladı.
Esvatini: Başbakan Russell Dlamini, ülkedeki atıkların yüzde 84'ünün organik olduğunu belirterek 2035'e kadar bu atıkların yüzde 30'unu kompostlaştırmayı ve açıkta yakmayı yüzde 30 azaltmayı hedeflediklerini kaydetti.
Cabo Verde: Çevre, İklim Eylemi ve Enerji Bakanı Carlos Alberto Ramos Varela, 2035 yılına kadar atık kaynaklı emisyonları yaklaşık yüzde 18 düşüreceklerini açıkladı.
Japonya ve İsveç: Japonya Çevre Bakanlığı Bakan Yardımcısı Takeshi Sekiya, COP31 Başkanlığının önerdiği iki uluslararası atık ve metan girişimine katılacaklarını duyururken; İsveç'in Ankara Büyükelçisi Ulrika Funered, kaynak verimliliğinin iklim hedeflerindeki stratejik rolüne işaret etti.
Uluslararası Kuruluşlar: İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) Genel Sekreteri İsmail Vild eş-Şeyh Ahmed 2035 küresel hedeflerini desteklediklerini belirtirken, BM-Habitat Eski İcra Direktörü Dr. Maimunah Mohd Sharif yerel yönetimlerin rolüne dikkat çekti. Dünya Bankası Grubu Genel Müdürü Paschal Donohoe ise gelişmekte olan ülkelerdeki finansman açığının kapatılması için küresel yatırımların en az 3,5 kat artırılması gerektiğini vurguladı.
