Enerji dönüşümü, fosil yakıt bağımlılığını azaltma vaadiyle gelirken, beraberinde temiz enerji teknolojilerinin üretiminde kritik minerallerle ilgili yeni bağımlılıkları ve bu bağımlılıkların risklerini getiriyor. İstanbul Uluslararası Enerji ve İklim Merkezi Koordinatörü Mehmet Doğan Üçok, bu konuları detaylandırdı.
Ele alınan veriler ve gelecek projeksiyonları
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine göre, 2024'te 12,3 milyon ton seviyesinde olan temiz enerji teknolojilerinde kullanılan kritik mineral talebinin, 2050 yılına kadar yaklaşık 43 milyon tona ulaşması öngörülüyor. Rafinaj aşamasında madencilikten daha fazla yoğunlaşma yaşanacağı belirtiliyor. Günümüzde dünya çapında lityum rafinaj kapasitesinin %85'i ve batarya sınıfı grafit işleme kapasitesinin %91'i sadece üç ülkenin kontrolü altında.
Tedarik zincirindeki jeopolitik riskler
Dr. Üçok, alternatif kaynakların sınırlı olması ve birkaç ülkenin ön plana çıkması nedeniyle enerji dönüşümünün dışa bağımlılığı tamamen ortadan kaldırmadan, nitelik değiştirerek devam ettiğini belirtiyor. Özellikle ABD/İsrail-İran çatışması gibi etkenler, kritik mineral tedarik zincirlerini tehdit etmekte. Üçok, Hürmüz Boğazı'nda meydana gelen arz kesintileri nedeniyle sülfürik asit gibi işleme girdilerinin fiyatlarının yükseldiğine dikkat çekiyor.
Bu durum, kritik minerallerin işlenmesinde yeni stratejik bağımlılıklar yaratma potansiyeli taşıyor. Üçok, "Küresel kritik mineral yatırımlarında düşüş görülüyor; 2025 itibarıyla önceki yıla göre %9 azalma bekleniyor" diyor. Ayrıca, rafinaj kapasitesinin çoğunluğunun aynı bölgede yoğunlaşmasının, potansiyel kriz durumlarında önemli sorunlar yaratabileceğini ifade ediyor.
Üçok, "Politikalar, petrol çağındakinden daha fazla seçenek sunuyor, çünkü mineraller geri dönüştürülebiliyor ve ikame edilebiliyor. Bu nedenle, coğrafi çeşitlendirme ve stratejik stok oluşturma gibi adımlar kritik önem taşıyor" diyerek, uluslararası koordinasyonun gerekliliğine de dikkat çekiyor.
