Batı yaptırımlarının kıskacındaki Rusya, küresel ısınmanın etkisiyle buz örtüsü çekilen Arktik sularını küresel enerji ticaretinin yeni ana arterine dönüştürdü. Güney rotalarındaki jeopolitik riskler ve Süveyş Kanalı'ndaki maliyet artışları, Moskova'nın Asya'ya uzanan Kuzey Deniz Yolu üzerinden rekor düzeyde petrol sevk etmesini sağladı.
Uluslararası enerji analiz kuruluşu S&P Global'in gemi takip verilerine göre, Rusya'nın kuzey kıyıları boyunca uzanan Kuzey Deniz Yolu üzerinden Asya pazarlarına ulaştırılan ham petrol ve petrol ürünleri miktarı 2026 seyrüsefer döneminde 13,2 milyon varile tırmandı. 2024 yılında 10,8 milyon varil, 2025'te ise 12,2 milyon varil olarak kaydedilen sevkiyat hacmi, bu yıl bir önceki rekoru yaklaşık yüzde 8 oranında geride bıraktı. Söz konusu sıçramada, Rus enerji devi Rosneft'in Arktik bölgesindeki dev yatırımı Vostok Oil projesinden yapılan ilk yüklemeler belirleyici rol oynadı.
Yaptırımlar ve jeopolitik krizler enerji rotasını kuzeye kırdı
Avrupa Birliği'nin (AB) deniz yoluyla Rus ham petrolü ve işlenmiş petrol ürünleri ithalatına getirdiği yasaklar ile G7 ülkelerinin uyguladığı tavan fiyat mekanizması, Moskova'yı ihracat haritasını kökten değiştirmeye zorladı. Rusya Başbakan Yardımcısı Aleksandr Novak'ın paylaştığı verilere göre, ülkenin toplam petrol ihracatında Asya ülkelerinin payı 2021'deki yüzde 40 seviyesinden yüzde 80'e fırladı. Geçmişte yıllık 175 milyon ton seviyesinde olan Avrupa'ya yönelik sevkiyatlar ise 25 milyon ton bandına kadar çekildi.
AB'nin son yaptırım paketleriyle birlikte kara listeye alınan Rus petrol ticaretine bağlı gemi sayısı 670'i aşarken, Kızıldeniz ve Hürmüz Boğazı'ndaki güvenlik tehditleri navlun maliyetlerini yukarı çekti. S&P Global araştırmaları, Rusya'nın batı limanlarından Doğu Asya'ya Süveyş Kanalı üzerinden yapılan geleneksel seferlerin en az altı hafta sürdüğünü ortaya koyuyor. Kuzey Deniz Yolu ise elverişli iklim koşullarında bu süreyi yüzde 40'a kadar kısaltarak yakıt ve gemi kiralama giderlerinde ciddi bir zaman avantajı yaratıyor. Buna karşın zorlu kutup şartları, buz sınıfı tanker sayısındaki kısıtlılık ve buzkıran eskort maliyetleri elde edilen tasarrufu sınırlayan temel unsurlar olarak öne çıkıyor.
Kuzey Deniz Yolu'nda 40 milyon tonluk dev hacim beklentisi
Sadece petrol değil; sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG), maden cevheri ve konteyner taşımacılığı için de stratejik bir koridora dönüşen hat, toplam yük hacminde de tarihi eşikleri aşıyor. Rusya Devlet Nükleer Enerji Kuruluşu Rosatom Genel Müdürü Aleksey Lihaçev, ekim ortası itibarıyla güzergahta taşınan toplam yükün 35 milyon tonu geçtiğini ve yıl sonunda 40 milyon ton barajının aşılacağını öngördüklerini açıkladı. Geçen yıl 37,2 milyon ton yükün taşındığı hatta, özellikle transit geçişlerin kasım başı itibarıyla 6 milyon tona ulaşarak bir önceki yılın iki katına çıkması dikkat çekti.
Vostok Oil projesi Arktik ihracatına ivme kazandırdı
Moskova'nın bölgedeki enerji hakimiyetini pekiştiren en kritik hamle ise eylül ayında devreye alınan Vostok Oil projesi oldu. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in katılımıyla gerçekleştirilen törenin ardından, Krasnoyarsk bölgesindeki petrol sahalarını Arktik kıyısındaki Buhta Sever Limanı'na bağlayan 790 kilometrelik boru hattı üzerinden ilk sevkiyat buz sınıfı Valentin Pikul tankerine yüklendi. Yıllık 100 milyon tonluk taşıma kapasitesine göre inşa edilen hat üzerinden şimdiden altı ayrı ihracat seferi tamamlandı.
Eriyen buzullar ticareti kolaylaştırırken çevre alarmı büyüyor
Küresel ısınma nedeniyle kutup bölgesindeki deniz buzlarının her yıl daha fazla geri çekilmesi, yaz ve sonbahar aylarında ticari gemilerin geçiş penceresini genişletiyor. Rusya Federal Hidrometeoroloji ve Çevre İzleme Servisi (Rosgidromet) verileri, eylül ayı ortasında Arktik deniz buzu alanının 4,73 milyon kilometrekareye düşerek geçen yıla kıyasla yüzde 5 daha azaldığını gösteriyor.
Ancak artan ticari trafik, ekolojik güvenlik tartışmalarını da beraberinde getirdi. S&P Global Maritime Intelligence Risk Suite kayıtlarına göre, 2025-2026 döneminde bu hattan uluslararası alıcılara Rus petrolü taşıyan 28 tankerin tamamı Batılı ülkelerin yaptırım listesinde yer alıyor. Daha da endişe verici olanı ise bu gemilerden 7'sinin buz sınıfı sertifikasına sahip olmaması. Uzmanlar, kutup koşullarına uygun olmayan tankerlerin olası bir kaza durumunda Arktik ekosisteminde telafisi imkansız petrol sızıntılarına yol açabileceği uyarısında bulunuyor.
Hedef 2027'de nükleer buzkıranlarla 12 ay kesintisiz sevkiyat
Rusya, mevsimsel koşullara bağlı olan kutup taşımacılığını yılın tamamına yaymak için altyapı yatırımlarını hızlandırdı. Rosatom Arktik Direktörü Vladimir Panov, yeni nükleer buzkıran Çukotka'nın önümüzdeki yılın başında filoya katılmasıyla aktif nükleer buzkıran sayısının 9'a çıkacağını duyurdu. Çin ile 2030 yılına kadar hatta yıllık 20 milyon ton yük taşınmasını hedefleyen bir yol haritası üzerinde çalışan Moskova; arama kurtarma, haberleşme ve sağlık altyapısını güçlendirerek 2027 başından itibaren Asya'ya yıl boyu düzenli sevkiyat yapmayı planlıyor.