Hürmüz Boğazı'nda trafiğin durma noktasına gelmesi, küresel enerji ve gübre piyasalarında ciddi dalgalanmalara yol açıyor. ABD ve İsrail'in Şubat sonunda İran'a yönelik başlattığı operasyonlar ve İran'ın bu saldırılara misilleme yapmasıyla tırmanan gerilim, bölgenin stratejik önemi nedeniyle tarım sektörünü doğrudan etkiliyor. Enerjinin gübre üretimi ve taşımacılığındaki temel rolü, bölgedeki aksaklıkların tarımsal girdi piyasalarında yüksek oynaklığa neden olmasına sebebiyet veriyor.
Enerji Maliyetlerindeki Artış Tarımsal Üretimi Zorlaştırıyor
Çatışmaların başlamasından önce 70-80 dolar bandında seyreden petrol fiyatları 110 dolara kadar yükseldi. Bu artış, tarımsal üretimin her aşamasında kullanılan akaryakıt fiyatlarına da yansıdı. Amerikan Otomobil Birliği (AAA) verilerine göre, ABD'de bir ay önce galonu 3,6 dolar seviyesinde olan motorinin fiyatı 5,5 doları aşmış durumda.
Motorin fiyatlarında bir yıl öncesine göre yaşanan yüzde 50'den fazla artış; tarla hazırlığı, ekim, gübreleme ve ürün taşımacılığı gibi süreçlerin maliyetini yukarı çekiyor. Yükselen enerji fiyatları, hem gübre üretim tesislerinin işletme giderlerini hem de çiftlik içi operasyonel maliyetleri artırarak üreticilerin manevra alanını kısıtlıyor.
Gübre Piyasasında Arz Sıkıntısı ve Fiyat Dalgalanmaları
Saldırıların başlamasıyla birlikte, büyük bölümü Orta Doğu'da üretilen gübrelerin fiyatlarında sert yükselişler kaydediliyor. Vadeli işlemlerde çatışma öncesi ton başına 480 dolar olan üre fiyatları 750 dolara ulaştı. Bölgedeki sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) tedarikinde yaşanan kısıtlamalar, Hindistan ve Bangladeş gibi ülkelerdeki gübre üretim tesislerinin kapanmasına veya bakıma alınmasına neden oluyor.
Buna ek olarak Çin'in yurt içi arz güvenliğini gerekçe göstererek gübre ihracat kısıtlamalarını sıkılaştırması, bahar ekim sezonundaki yoğun taleple birleşerek fiyat baskısını artırıyor. Fitch Ratings, amonyak ve üreye ilişkin 2026 yılı fiyat öngörülerini yaklaşık yüzde 25 oranında yükseltirken, Hürmüz Boğazı'ndaki tıkanıklığın süresine bağlı olarak bu tahminlerin daha da yukarı yönlü güncellenebileceği uyarısında bulunuyor.
Orta Doğu'nun Küresel Gübre Arzındaki Stratejik Konumu
Amerikan Çiftlik Bürosu Federasyonu (AFBF) verilerine göre İran, amonyak üretiminin ana ham maddesi olan doğal gaz rezervlerinde dünyada ön sıralarda yer alıyor. Küresel üre ihracatının yaklaşık yarısı, amonyak ihracatının ise üçte biri Orta Doğu tarafından gerçekleştiriliyor. İran, Katar, Suudi Arabistan ve Mısır'da üretilen üre, amonyak, fosfat ve kükürt gibi kritik girdilerin Hürmüz Boğazı üzerinden taşınması, bölgedeki riskin küresel ölçeğe yayılmasına neden oluyor.
ABD ve Avrupa'da Çiftçilerin Artan Maliyet Baskısı
ABD tarım sektörü potasyumda yüzde 97, azotta yüzde 18 ve fosfatta yüzde 13 oranında ithalata bağımlı durumda. Bölgeden doğrudan alım yapılmasa dahi, Hindistan ve Brezilya gibi ülkelerin alternatif pazarlara yönelmesi küresel rekabeti artırarak ABD iç piyasasındaki fiyatları yükseltiyor. Girdi maliyetlerinin tarihsel zirvelere ulaşması nedeniyle bazı çiftçiler, daha az gübre gerektiren ürünlerin ekimine yönelmeyi değerlendiriyor.
Avrupa Birliği tarafında ise üye ülkeler maliyet artışlarına karşı destek paketlerini devreye alıyor. İspanya tarım sektörü için 877 milyon avroluk bir paket açıklarken, İtalya dizel yakıtta litre başına 25 sent indirim uyguluyor. Yunanistan 300 milyon avroluk destek kapsamında motorine litre başı 16 sent sübvansiyon ve gübre alımlarına yüzde 15 destek sağlarken; Fransa kredi imkanları ve vergi kolaylıkları ile üreticisini korumaya çalışıyor.
