ABD ve İsrail’in 28 Şubat tarihinde İran’a yönelik başlattığı saldırıların ardından Hürmüz Boğazı’ndaki ticari geçişler stratejik bir tıkanıklığa sürüklendi. Savaşın başlamasından bu yana geçen bir aylık sürede, dünyanın en kritik deniz geçitlerinden biri olan Boğaz’daki gemi trafiği, savaş öncesi döneme kıyasla günlük ortalama yüzde 95 oranında azaldı. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Kuruluşu (UNCTAD) verilerine göre, şubat ayının büyük bölümünde günlük 129 olan gemi geçiş sayısı, mart ayı boyunca keskin bir düşüş sergiledi.
Boğaz Trafiğinde Sert Düşüş ve Gemi Profili
Hürmüz Boğazı’ndan 28 Şubat ile 31 Mart tarihleri arasında toplam 292 ticari gemi geçiş yapabildi. Kayıtlara geçen bu gemilerin 147’sinin boş olduğu tespit edildi. Yüklü olarak geçişine izin verilen sınırlı sayıdaki geminin dağılımında ise 43 ham petrol tankeri, 38 kuru yük gemisi ve 32 petrol ürünü taşıyan gemi ilk sıralarda yer aldı. Ayrıca 20 LPG gemisinin yanı sıra metanol, kimyasal ürün ve konteyner taşıyan çok az sayıda gemi geçişi sağlandı. 31 Mart tarihinde Boğaz’ı geçen 5 gemiden sadece birinin yüklü olması, bölgedeki ticari durgunluğun boyutunu ortaya koydu.
Güvenli Geçiş İçin Yeni Stratejiler ve Bayrak Dağılımı
Bölgedeki yüksek gerilim, gemilerin operasyonel davranışlarını da değiştirdi. Liberya bayraklı "Andermatt" isimli kuru yük gemisinin, güvenli geçiş sağlayabilmek amacıyla otomatik tanımlama sistemindeki (AIS) varış noktasını "Santos’tan İran’a gıda" şeklinde güncellemesi, ticari gemilerin hedef olmamak için başvurduğu yöntemleri örnekledi.
Mart ayı içerisinde en yoğun geçiş 15 gemi ile 28 Mart’ta yaşandı. Bu gemilerin çoğunluğunu İran, Panama, Marshall Adaları ve Hindistan bayraklı araçlar oluşturdu. İran tarafından geçiş izni verilen gemilerin neredeyse tamamının rota varış noktasının Asya ülkeleri olduğu ve taşınan yüklerin büyük kısmının İran menşeli petrol ürünleri olduğu tahmin ediliyor.
Hindistan’a 5 Yıl Sonra İlk İran Petrolü
Bölgedeki çatışma kaynaklı tedarik aksaklıkları nedeniyle ABD yönetiminin "denizde bulunan" İran petrolüne 30 günlük istisna tanıması, Hindistan ile İran arasındaki ticareti yeniden canlandırdı. Kpler verilerine göre, 600 bin varil ham petrol taşıyan "Ping Shun" adlı tanker, Mayıs 2019’dan bu yana Hindistan’a ulaşacak ilk İran petrolü sevkiyatını gerçekleştirmek üzere yola çıktı. Tankerin 4 Nisan’da Hindistan’ın Vadinar bölgesine varması bekleniyor.
İran Meclisi’nden Geçiş Ücreti Tasarısı
Hürmüz Boğazı’ndaki belirsizlik, hukuki ve mali düzenlemelerle yeni bir boyut kazanıyor. İran Meclisi Ulusal Güvenlik Komisyonu, Boğaz’dan geçiş yapacak ticari gemilerden ücret alınmasını öngören yasa tasarısını onayladı. Tasarı; mali düzenlemelerin riyal üzerinden yapılmasını, ABD ve İsrail gemilerine geçiş yasağını ve İran’a yaptırım uygulayan ülkelere kısıtlama getirilmesini içeriyor. Tasarının yasalaşması için meclis onayı, Anayasayı Koruyucular Konseyi onayı ve Cumhurbaşkanı imzası gerekiyor.
Küresel Enerji ve Gıda Güvenliği Risk Altında
Küresel petrol talebinin ve LNG ticaretinin yüzde 20’sinin geçtiği rotadaki tıkanıklık, Brent petrol fiyatlarında bir ayda yüzde 50’ye yakın artışa neden oldu. Doğal gaz fiyatlarındaki yükseliş, azot bazlı gübre üretim maliyetlerini doğrudan etkileyerek tarımsal üretimi tehdit etmeye başladı. Deniz yoluyla taşınan küresel gübre hacminin üçte birinin bu boğazdan geçmesi; Sudan, Tanzanya, Somali ve Pakistan gibi gelişmekte olan ülkelerin gıda güvenliğini riske atıyor.
