Dünya ekonomisini sırtlayan nakliye ve üretim çarkları, son yılların en ağır dizel arzı darboğazıyla karşı karşıya. Kamyon, traktör, iş makinesi ve kargo gemilerinin temel enerji kaynağı olan dizelde yaşanan kriz, yalnızca petrol fiyatlarının tırmanmasından kaynaklanmıyor. Asıl tıkanıklık, ham petrolü işleyecek rafineri kapasitesinin küresel ölçekte dramatik biçimde erimesinden doğuyor. Ortadoğu’daki çatışma ortamı ve Rusya’da devre dışı kalan tesisler, küresel piyasayı tarihin en sert arz sıkışıklığıyla baş başa bıraktı.
İhracat Hatlarında Büyük Çöküş ve Rekor Fiyatlar
Kriz öncesinde küresel dizel ihracatının neredeyse üçte birini tek başına sağlayan Ortadoğu ve Rusya'da sevkiyatlar durma noktasına geldi. Körfez bölgesinden yapılan dizel sevkiyatı kriz öncesi dönemin dörtte birine gerilerken, Rusya’nın ihracatı bahar aylarındaki seviyelerin yüzde 20’sine kadar düştü. ABD rafinerileri oluşan devasa açığı kapatmak adına vanaları sonuna kadar açsa da tam kapasiteye ulaşılması artan talebi karşılamaya yetmiyor.
Bu tablo, pompa fiyatlarına doğrudan rekor olarak yansıdı. ABD’de perakende dizelin galon fiyatı 6.53 dolarla tarihi zirveyi görürken, Avrupa Birliği genelinde ortalama galon fiyatı 9.63 dolara (litre başına 2.54 dolar) kadar fırladı. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Fatih Birol, dizel fiyatlarının kriz öncesine kıyasla iki katına çıktığına dikkat çekerek, bu durumun çok kısa sürede tüm dünyada enflasyonist baskıyı artıracağı uyarısında bulundu.
G7’den 100 Milyon Varillik Müdahale
Tırmanan kriz karşısında harekete geçen G7 liderleri, stratejik petrol rezervlerinden 100 milyon varil ham petrol ve dizeli önümüzdeki dört ay içerisinde piyasaya sürme kararı aldı. Piyasaya ilk 20 günde yoğun yakıt girişi sağlanacağı beklentisi Brent petrolü yüzde 2.2 düşürerek 100 dolar seviyesine çekse de uzmanlar temkinli.
Sektör analizlerine göre 100 milyon varil, dünya genelinin yalnızca bir günlük toplam petrol tüketimine karşılık geliyor. Rezerv salımının pompa fiyatlarında litre başına 0.10 ila 0.15 euro bandında geçici bir rahatlama sağlayabileceği, ancak küresel üretim talebin gerisinde kaldığı sürece bu adımın kalıcı bir çözüm sunmayıp sadece zaman kazandıracağı vurgulanıyor.
Otoyollarda Hayatta Kalma Mücadelesi
Piyasadaki şokun insani ve ticari boyutu en somut şekilde ABD otoyollarında hissediliyor. Bir yıl önce yaklaşık 500 dolara doldurulan 572 litrelik bir depom maliyeti bugün 944 dolara ulaştı. Yükselen maliyetler karşısında ezilen bağımsız TIR sürücüleri, giderleri kısmak için radikal yöntemlere başvuruyor.
Sürücüler otel ve otopark masrafından kaçınmak için yük indirme rampalarında yatıp kalkıyor, yemeklerini araç kabinlerinde pişiriyor. Araç yıkama masrafından tasarruf etmek için yağmurun yağmasını bekleyen ve depodaki her drop yakıtın hesabını yapan nakliyecilerden birçoğu dayanamadı; son bir ayda onlarca küçük lojistik firması iflas bayrağını çekti.
Avrupa "Namludaki Son Kurşun" ile Karşı Karşıya
Krizin en savunmasız aktörü ise ithalata bağımlı Avrupa oldu. Rus yakıtına uygulanan kısıtlamalar, yüksek işletme maliyetleri ve sıkılaşan iklim düzenlemeleri nedeniyle son yıllarda rafineri kapasitesini kaybeden kıta, dışarıya iyice bağımlı hale geldi. Günde ortalama 1.5 milyon varil dizel ithal eden Avrupa, bunun üçte birini ABD’den tedarik ediyor. İç piyasadaki rafinerilerin yüzde 80’in üzerinde kapasiteyle çalışması sebebiyle üretimi kısa vadede artırma şansı bulunmuyor.
Haziran sonu itibarıyla yaklaşık iki aylık ihtiyacı karşılayacak 36 milyon tonluk acil durum stokuna sahip olan AB için analistler dikkat çekici bir uyarıda bulunuyor: "Stratejik rezervler namludaki son kurşundur." Stokların piyasaya sürülmesi kısa vadeli tansiyonu düşürse de krizin uzaması durumunda Avrupa’nın elindeki son güvenlik kalkanı da yok kalacak.
Türkiye’de Pompa Fiyatları Üç Haneli Seviyeleri Gördü
Küresel dalgalanma Türkiye iç piyasasına da sert yansıdı. Savaş öncesi dönemde litresi 60.30 lira seviyesinde olan motorin fiyatı, küresel şokun etkisiyle 100.31 lirayı görerek tarihi bir eşiği aştı. Ekim başı itibarıyla 97.10 lira seviyesine çekilen motorindeki artış oranı nominal olarak yüzde 61’i buldu. Aynı zaman diliminde Avrupa Birliği ortalamasındaki fiyat artışı ise yaklaşık yüzde 40 olarak kayıtlara geçti.
Kalıcı Çözüm Nerede?
Uzmanlar, ham petrolden elde edilen dizel oranının kısıtlı olduğunu (159 litrelik bir varilden ortalama 42-49 litre dizel elde ediliyor) belirterek kısa vadeli adımların yetersiz kalacağını vurguluyor. Çin rafinerilerinin son aylarda piyasaya aylık 800 bin ton ek ürün sunarak yarayı sarmaya çalışması da Ortadoğu kaynaklı 4 milyon tonluk aylık açığı kapatmaya yetmedi. Piyasalarda kalıcı bir rahatlamanın sağlanması ancak Ortadoğu ve Rusya’daki üretim ağlarının yeniden normale dönmesi ya da yeni dev üreticilerin kalıcı olarak piyasaya girmesiyle mümkün görünüyor.
