Dünya genelinde temiz enerjiye geçiş çabaları hız kazanırken, fosil yakıt pazarında eşine az rastlanır bir çelişki yaşanıyor. Küresel kömürlü termik santral kurulu gücü 2025 yılında tarihi bir zirveye ulaşmasına rağmen, bu santrallerden elde edilen fiili elektrik üretimi düşüş gösterdi. Küresel enerji sisteminin "kağıt üzerindeki" kapasite ile "sahadaki" üretim gerçekleri arasındaki makas giderek açılıyor.
Londra merkezli uluslararası düşünce kuruluşu Global Energy Monitor (GEM) tarafından bu yıl 11'incisi yayımlanan "Yükseliş ve Çöküş 2026" raporu, enerji piyasalarındaki bu çarpıcı ayrışmayı gözler önüne serdi. Verilere göre, küresel kömür kurulu gücü geçen yıl %3,5 oranında net bir artış göstererek 2 bin 203 gigavatla rekor kırdı. Buna karşın, kömürden üretilen elektrik miktarı %0,6 azaldı.
Asya’nın Kömür İnadı Yeşil Duvara Çarptı
Kapasite artışı ile fiili üretim arasındaki bu devasa uçurumun merkez üssü, dünyadaki yeni kömür yatırımlarının %95'ine ev sahipliği yapan Çin ve Hindistan oldu. Her iki ülke de bir yandan milyarlarca dolarlık kömür yatırımlarına devam ederken, diğer yandan güneş ve rüzgar enerjisinde kırdıkları rekorlarla kendi inşa ettikleri termik santralleri boşa çıkardı.
Çin: Ülkede kömür kurulu gücü %6 oranında artış gösterdi ve yeni projeler 161,7 gigavatla tarihsel zirvesine ulaştı. Ancak buna rağmen kömürden elektrik üretimi %1,2 geriledi. Pekin yönetiminin masasında halen 500 gigavatın üzerinde kömür projesi bulunuyor.
Hindistan: Kurulu gücünü %3,8 artıran Hindistan'da kömürden üretim %2,9 düştü. Ülkenin toplam enerji kapasitesinin yarıdan fazlası halen fosil yakıtlara dayalı olsa ve önümüzdeki 7 yıl için 100 gigavatlık ek kapasite hedeflense de, yenilenebilir enerjinin hızı kömürün önünü kesti.
"Sorun Alternatifsizlik Değil, Siyasi Alışkanlıklar"
Rapora ilişkin çarpıcı bir değerlendirmede bulunan Global Energy Monitor Proje Yöneticisi Christine Shearer, dünyanın yeşil dönüşümde alternatif sıkıntısı çekmediğini vurguladı. Shearer, şu ifadeleri kullandı:
"Kömürlü termik santral inşaatları tamamen Çin ve Hindistan'da yoğunlaşmış durumda. Ancak bu ülkeler bile kömürü tahtından edecek hızda rüzgar ve güneş santralleri inşa ediyor. Bugün karşı karşıya olduğumuz temel zorluk alternatif enerji kaynağı bulamamak değil; enerji sistemleri hızla dönüşürken, eski alışkanlıklarla kömürü hâlâ zorunlu gören siyasi politikalardır."
Batı Kapatma Vaatlerini Erteledi, Latin Amerika Kömüre Kapıyı Kapattı
Raporda küresel ölçekte dikkat çeken bir diğer detay ise gelişmiş ekonomilerin kömürden çıkış takvimlerindeki aksamalar oldu. Geçen yıl dünya genelinde emekliye ayrılması planlanan kömürlü santrallerin yaklaşık %70'i çalışmaya devam etti. Taahhütlerin ertelenme oranı Avrupa Birliği'nde %69, ABD'de ise %59 olarak kayıtlara geçti.
Buna karşın olumlu adımlar da atılmadı değil; Güney Kore kömür enerjisini tamamen terk edeceğini taahhüt ederken, Latin Amerika bölgesi 2025 yılında yeni kömür santrali inşa etmeme kararı alarak radikal bir duruş sergiledi.
COP31 Başkanı Türkiye İçin "Kömürü Zirvede Bırakma" Çağrısı
Dünyada bu gelişmeler yaşanırken, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Taraflar Konferansı’nın (COP31) bu yılki ev sahibi ve başkanı olan Türkiye’de ise kömür projeleri neredeyse durma noktasına geldi. Türkiye’nin işletmedeki kömür kapasitesi 20,5 gigavat seviyesinde sabit kalırken, yeni proje stoku eridi. 2015 yılında 70'in üzerinde olan kömür santrali projesinden bugün geriye sadece Afşin ve Elbistan A santrallerine yapılması planlanan iki ek ünite kaldı.
Enerji kulisleri ve iklim aktivistleri ise Türkiye'nin bu dönemde daha net adımlar atması gerektiği görüşünde. Fosil Yakıtların Ötesi Ağı (Beyond Fossil Fuels) Kampanyacısı Duygu Kutluay, Türkiye’nin iklim liderliği göstermesi gereken bir döneme girdiğini belirterek, "Anlamlı bir COP31 başkanlığı için Türkiye'nin atacağı en net adım, kömürü zirvede bırakmak olacaktır" dedi.
Avrupa İklim Eylem Ağı (CAN Europe) Türkiye İklim ve Enerji Politikaları Koordinatörü Elif Cansu İlhan da dünya kamuoyunun gözünün Türkiye üzerinde olacağına dikkat çekerek, mevcut termik santraller için zamana yayılmış, kademeli bir kapatma planının acilen ilan edilmesi çağrısında bulundu.
